Please note that as of mid-2005 the web pages of the Vanuatu Cultural Centre are now located at http://www.vanuatuculture.org.
Wan sip i bin go long Nguna mo hem i tekem olgeta ol olfala blong Jif Toni Takai i go wok long plantesen blong sugaken long Kwinslan.
S. G.: Ol man ples ia oli go wok hamas yia long Kwinslan?
Jif Toni Takai: Oli go wok blong sikis manis mo samfala blong wan yia.
S. G.: Wanem nao oli karem bak wetem olgeta taem oli kambak?
T. T.: Taem oli kambak oli karem kaliko, naef, akis mo sam narafala samting bakegen from i nogat ol samting ia yet long ples ia. Bifo ol man ples ia oli wok long garen wetem han blong olgeta nomo.
S. G.: Semtaem papa blong yu hem i bin go long skul long Kwinslan from long taem ia hem i bin wan smol boe nomo?
T. T.: Yes papa blong mi i bin skul long Kwinslan from i no bin gat skul long ples ia.
S. G.: Taem hem i stap long Kwinslan, hem i bin toktok lanwis nomo? Hem i mekem olsem wanem blong toktok wetem wan man blong narafala aelan we i stap tu long Kwinslan, eksampol sapos hem i wantem toktok wetem wan man Tanna? Wanem lanwis nao ol i yusum?
T. T.: Oli traem blong lanem wan narafala lanwis.
S. G.: Samtaem long plantesen, taem wan man Tanna i no laekem wan man Nguna, tufala i faet nao?
T. T.: Yes, oli stap faet. Ol man Solomon tu oli mekem sem fasin. Sam man oli go wok tu long sam plantesen long Fiji. Taem wan long olgeta i ronwe long plantesen blong Fiji blong go wok long Kwinslan, mo gobak long Fiji bakegen, hem i go tokbaot long ol man we oli stap long Fiji se Kwinslan hem i wan gudfala ples. Afta wan i ronwe bakegen blong go wok long Kwinslan. Ol man oli wok had long moning mo naet long ol plantesen olsem long faktri.
S. G.: Oli mekem wanem kakae long faktri?
T. T.: Mi no save papa blong mi i no talem long mi.
S. G.: Oli bin tekem sam kakae long ples ia i go long Kwinslan?
T. T.: Oh yes, oli tekem sam frut. Yu save sip i ron sikis manis so oli mas tekem fulap aelan kakae.
S. G.: Ol man oli silip olsem wanem o wea long sip?
T. T.: Oli silip andanit long sip.
S. G.: Samfala woman tu oli bin go long Kwinslan?
T. T.: Yes, speseli ol woman, ol man, ol yangfala, mo ol olfala we oli bin wantem go long sip.
S. G.: Sam long olgeta oli bin ded long Kwinslan?
T. T.: Yes, fulap oli bin ded, mo sam long olgeta oli kambak. Sam oli wok bigwan long graon blong olgeta blong planem kokonas taem oli kambak. Oli talem se: "Waet man i se sapos yu wok fulap bae yu gat fulap samting" mekem se oli mas wokem kopra blong winim smol mane. Bifo oli bin go long Kwinslan, i no bin gat mane yet. Mane i bin kam tru taem blong ol misnari oli bin kam, from ol misnari ia oli bin yusum mane blong pem ol samting olsem kakae o kopra. So ol man oli bin mekem smol kopra we inaf long wan smol basket blong salem, mo long taem ia i no bin gat plante kokonas tu.
S. G.: Afta long hemia, ol man blong vilej oli bin mekem wanem wetem ol mane blong olgeta?
T. T.: Oli bin yusum mane blong olgeta blong pem kakae olsem bred we misnare i bin tijim sam yangfala boe long vilej blong mekem bred blong salem long ol man, mo pem ol tul blong wok long garen olsem naef mo akis.
S.G.: Ol man oli yusum naef tu blong katem kenu?
T. T.: No, naef i nogud blong katem kenu. Olgeta oli yusum sel blong natalae we oli sapenem gud i kam olsem naef.
S. G.: Hao long oli tekem blong mekem wan kenu?
T. T.: Samtaem oli tekem 2 o 3 yia blong finisim wan kenu.
Misnari Milne i bin kam long aelan blong Nguna, mo hem i bin tekem sam man i go long Niu Silan. Taem ol man ia oli kambak, oli bin joenem misnari wetem ol narafala man long vilej tu. Wan sip we i kam long Fiji, hem i bin kam soa long aelan, mo ol man we oli wok insaed long sip ia oli stilim gel blong Jif Mariwota mo oli ronwe wetem hem i gobak long ples blong olgeta. Taem sip ia i kambak, jif i sendem ol soldia blong hem blong wet long olgeta long solwota, oli bin go long sip, mo oli kilim evri man we oli wok insaed long sip. Jif Mariwota hem i mekem fasin ia from ol man ia oli stilim gel blong hem.
Masta Rodman hem i wan man Nguna. Hem i bin go long Kwinslan, mo hem i bin stap longtaem lelebet. Samtaem hem i raetem sam leta i kam long wan olfala blong Nguna be hem i ded finis long 1950 samting. Rodman hem i gat wan boe blong hem i stap long Kwinslan. I gat wan foto blong hem wetem waef mo boe blong hem. Adres blong Rodman i stap bihaen long foto ia be i lus finis.
Elda Amos: Taem ol man Mataso oli kambak long Kwinslan, oli bin laekem nani tumas, so wan long olgeta i bin tekem sisit blong nani mo putum insaed long maot blong hem. Taem masta blong olgeta i kam pas blong jekem olgeta, man ia i no toktok nating from sisit blong nani i fulap gud long maot blong hem. Afta we oli go long sip, hem i jes traot long olgeta, mo taem oli kasem aelan blong Mataso hem i bin traem blong planem ol sisit ia, wasem olgeta evri dei be oli neva gru nating.
S. G.: Long taem ia Masta Milne i bin stap finis o no ?
Elda Amos.: Yes, hem i bin stap finis, mekem se ol man oli bin kambak long Kwinslan mo oli go skul bakegen long Mataso. Ol man ia oli bin kambak wetem sam emti bokis mo sam we oli fulap long ol klos, ol masket, ol akis mo ol naef. Sam long olgeta oli bin tekem ol samting ia i kam long Mataso blong salem long ol man long vilej blong winim sam mane.
Ol man Moso we oli bin go long Kwinslan, oli bin luk olsem wanem oli bin stap mekem haos olsem yusum nil blong mekem wan haos. Oli talem se: " Samting ia hem i wan gudfala samting so i moa gud yumi tekem i go planem long ples blong yumi". Oli fulumap nil long ol bokis blong olgeta, mo taem oli kasem Niu Hebridis, oli planem ol nil ia long graon from oli ting se bae oli gru olsem ol yam, ol taro mo ol kokonas, be sori tumas ol nil ia oli stap roten long graon nomo.
S. G.: Ol man oli no stap mekem kopra bifo?
Jif Toni Takai: Taem oli go long Kwinslan, oli bin luk olsem wanem oli stap wok had long ol plantesen so taem oli kambak long ol ples blong olgeta, oli brasem sam ples blong oli planem ol kokonas.
I gat wan olfala we nem blong hem Billy Mase Napau blong vilej blong Matoa long aelan blong Nguna, hem i bin go long Kwinslan. Taem hem i kambak, hem i brasem wan ples long vilej, mo hem i planem fulap kokonas. So ol man we oli bin planem kokonas tu oli mekem kopra, mo oli stap salem long solwota klosap long Urapua long wan treda we hem i stap long Malapoa. Oli askem long masta Milne sapos hem i save tekem wan waet man i kam long ples blong olgeta blong oli save salem koten o kopra we oli mekem long hem blong winim sam mane blong helpem jos. Jos ia oli bin pem long wud blong mekem aro. Oli bin ranem long gas afta oli sendem i go long Inglan o Niu Silan blong wan long tufala kaontri i pem blong oli pem sam samting blong bildim jioj haos.
Taem oli nidim wan narafala samting, oli sendem wud blong mekem aro blong oli sendem bak wanem we oli nidim blong bildim jos haos. Masta Peter Milne i helpem ol man blong mekem jioj ia. Bifo i bin gat wud blong mekem aro be ol man oli no save yusum, mo Milne i jes soem long ol man, be naoia oli nomo save yusum. Ol olfala oli mekem i gud ol wud ia, samtaem oli putum wan tan, oli putum long gaz i olsem 44 tram, oli sendem long keis we i wud, mo oli putum long wan bigfala sip. Tingting blong Peter Milne se i gud sapos ol man oli gat mane. Hem i tekem wan treda we nem blong hem Hasar. Man ia hem i wan Inglis man. Taem we hem i finisim yia blong hem, wan narafala man i tekem ples blong hem. Oli jenisim olgeta gogo wan Franis man i kam wok mo taem i gobak, wan Inglis man i tekem ples blong hem bakegen. Haos we ol man ia oli bin kam stap long hem, i roten finis.
S. G.: Ol man long ples ia oli save long mane long Kwinslan finis?
T. T.: Yes, ating oli save mane long Kwinslan speseli olgeta we oli wok long plantesen blong kokonas. Oli luk ol waet man oli mekem kopra blong winim mane. Be sam man oli planem ol aelan kakae olsem taro mo yam.
S. G.: So i no olsem long West Ambae. Ol man oli planem tumas kokonas afta i nomo gat graon blong mekem garen, mekem se oli pem kakae long stoa we i sas tumas. Be long ples ia i gat ples blong mekem garen.
T. T.: Yes, be ol eria ia oli no bigwan tumas be man i save planem yam, taro, maniok be mi no save ating long Ambae evri ples i fulap long plantesen blong kokonas. Mi bin ridim fulap long buk. I gat plante man oli bin go wok long plantesen blong sugaken long Kwinslan.
S. G.: I gat plante man Solomon oli mekem semak tu?
T. T.: Yes, olgeta tu.
S. G.: Bifo ol man oli toktok lanwis nomo?
T. T.: Yes, oli toktok langwis nomo, mo oli jes lanem bislama long Kwinslan. Taem oli wantem toktok long olgeta oli toktok long han o sam oli lanem lanwis blong narafala aelan blong save toktok long hem. Ol olfala oli hadwok bigwan.
Taem Peter Milne hem i bin tekem Gospel i go raon long not, hem i no stap toktok Bislama o Inglis, be hem i yusum lanwis blong Ngunis from spirit blong God nao i mekem blong ol man oli harem save wanem hem i stap tokbaot. Hem i traehad gogo, ol man oli save ridim buk, singsing from hem i wan hadwok tumas. Hem i bin wok long aelan blong Nguna finis hem i tekem sam olfala wetem hem blong padel kasem Ambae from bifo ol man oli strong blong mekem wok. Bifo hem i bin stap go mekem seves long smol aelan blong Kakula from i gat man be tedei ol man ia oli aot mo oli go stap long bigfala aelan. Hem i mekem seves long 3 oklok afta hem i padel i go long ol aelan blong Mataso, Makura, mo Emae. Ol man oli no save gud kastom blong olgeta from Peter Milne hem i blokem olgeta blong oli no go joen tumas long kastom mo hem i stap talem long olgeta se: "Yufala i kam long laet. Yufala i no go tumas long tudak". Oli no save gud ol kastom stori mo kastom laef tu. Tikilasoa hem i wan vilej we i stap bifo long bus. Evri man oli aot long vilej ia mo oli go daon stap klosap long solwota mo oli mekem wan niufala stesen. Jos haos i stap stret long ples we oli kolem Taloa we hem i wan tabu ples blong Jif Mariwota be stat long krik i kam nem blong hem Tikilasoa.
| hosts this site.
| ||
| Date Last Modified: 28-October-97 | URL: http://artalpha.anu.edu.au/web/arc/vks/bisstor.htm
|
Feedback to Archaeology World: | peter.hiscock@anu.edu.au.
| |